Co to jest ospa? Objawy, leczenie i profilaktyka ospy wietrznej

Co to jest ospa wietrzna i co ją wywołuje?

Wirus Varicella-Zoster (VZV) odpowiada za ospę wietrzną — chorobę bardzo zaraźliwą, która łatwo przenosi się między ludźmi. Zakażenie następuje głównie drogą kropelkową, ale źródłem zakażenia są też pęcherzyki na skórze chorego.

Ospa wietrzna występuje najczęściej u dzieci i zwykle przebiega u nich łagodnie. Jednak u osób z osłabioną odpornością, u ciężarnych czy noworodków choroba może mieć cięższy przebieg.

Po przechorowaniu większość ludzi zdobywa długotrwałą odporność, choć wirus nie znika całkowicie — pozostaje uśpiony w zwojach nerwowych. Gdy się reaktywuje, powoduje półpasiec (herpes zoster). W praktyce ospa i półpasiec wywoływane są przez ten sam patogen: Varicella Zoster Virus.

Jakie są objawy ospy wietrznej?

Prodromalne objawy ospy wietrznej zwykle obejmują:

• gorączkę około 38–39°C,
• uczucie osłabienia,
• bóle głowy.

Towarzyszyć im mogą zmęczenie i zmniejszony apetyt. Po upływie 1–2 dni pojawia się typowa wysypka, która przechodzi kolejne fazy — najpierw plamki, potem grudki, a w końcu pęcherzyki wypełnione płynem. Zmiany skórne występują jednocześnie w różnych stadiach rozwoju i mogą zajmować tułów, twarz, kończyny oraz błony śluzowe. Swędzenie bywa bardzo dokuczliwe, co sprzyja drapaniu i zwiększa ryzyko nadkażeń bakteryjnych. Nowe pęcherzyki pojawiają się zwykle przez kolejne 3–5 dni, a potem następuje ich przemiana w strupy i gojenie, które trwa zwykle 7–10 dni. U dzieci cały przebieg choroby trwa przeważnie około dwóch tygodni, natomiast dorośli częściej mają cięższe objawy — dłuższą gorączkę i bardziej nasilone zmiany skórne. Sporadycznie zdarza się, że choroba przebiega głównie z objawami ogólnymi, bez wyraźnej wysypki.

Jak przenosi się ospa wietrzna?

Ospa wietrzna rozprzestrzenia się bardzo łatwo — zakażona osoba może zarażać już na około 48 godzin przed pojawieniem się wysypki, a ryzyko utrzymuje się do momentu wyschnięcia ostatnich pęcherzyków. Najczęstszą drogą przenoszenia są:

• drobne cząstki powietrza z układu oddechowego chorego,
• bezpośredni dotyk pęcherzyków,
• zanieczyszczone przedmioty i powierzchnie.

Jednak te ostatnie mają mniejsze znaczenie niż transmisja kropelkowa i kontakt skórny. W warunkach domowych osoba niezaszczepiona ma bardzo duże ryzyko zachorowania — wskaźnik wtórny wśród nieszczepionych sięga nawet około 90%. Najbardziej podatne na infekcję są:

• osoby niechronione szczepieniem,
• małe dzieci,
• osoby z osłabioną odpornością,
• kobiety w ciąży, które miały kontakt z chorym.

Najskuteczniejszymi sposobami ograniczenia rozprzestrzeniania są izolacja chorego i szerokie programy szczepień, które znacząco zmniejszają transmisję wirusa.

Ile trwa ospa wietrzna i jaki jest okres wylęgania?

Okres wylęgania opsy wietrznej wynosi zwykle od 10 do 21 dni, przy czym najczęściej podaje się przedział 10–21 dni. Choroba zaczyna się od objawów prodromalnych, które pojawiają się zazwyczaj 1–2 dni przed wysypką. W ciągu kolejnych 3–5 dni tworzą się nowe pęcherzyki, które potem przechodzą w strupy i goją się w czasie około 7–10 dni.

Całkowity czas trwania choroby wynosi najczęściej 10–14 dni — u dzieci około dwóch tygodni, natomiast u dorosłych i osób z osłabioną odpornością może się przedłużyć. Zaraźliwość rozpoczyna się na około 48 godzin przed pojawieniem się wysypki i trwa do momentu, gdy wszystkie zmiany skórne wyschną; dotyczy to zarówno fazy pęcherzykowej, jak i strupienia.

W większości przypadków przebieg jest typowy i zamyka się w podanych ramach czasowych, a zakażenie rzadko przebiega bezobjawowo. Po przechorowaniu zwykle rozwija się długotrwała, często dożywotnia odporność, choć wirus pozostaje w zwojach nerwowych i może się reaktywować później jako półpasiec.

Jak diagnozuje się ospę wietrzną?

Badania laboratoryjne są szczególnie zalecane u:

• kobiet w ciąży,
• noworodków,
• osób z osłabioną odpornością,
• przy nietypowym lub ciężkim przebiegu choroby.

Metoda PCR wykrywa materiał genetyczny wirusa VZV i jest bardzo czuła — zwłaszcza gdy pobierany jest wymaz z pęcherzyka (płyn lub naskórek). Do testu PCR można też użyć:

• krwi,
• płynu mózgowo-rdzeniowego,
• płynu owodniowego;

to badanie jest z wyboru w ostrych przypadkach i przy podejrzeniu zajęcia OUN. Testy serologiczne, czyli oznaczenia IgM i IgG przeciw VZV, mają uzupełniającą rolę:

• przeciwciała IgM pojawiają się zwykle 2–7 dni po wysypce i świadczą o świeżym zakażeniu,
• natomiast IgG wykrywa się po 7–14 dniach i utrzymują się długo, wskazując na przebyte zakażenie lub szczepienie.

Serologia przydaje się głównie do oceny odporności u ciężarnych oraz gdy brak typowej wysypki; potwierdzeniem jest serokonwersja między próbkami pobranymi w odstępie około 2 tygodni. W diagnostyce różnicowej należy rozważyć:

• półpasiec (ból, zmiany w układzie dermatomalnym),
• infekcje HSV (zgrupowane pęcherzyki),
• odrę (objawy Koplika, uogólniona plamista wysypka),
• szkarlatynę,
• wysypki enterowirusowe oraz bakteryjne nadkażenia pęcherzyków — w czym pomocne są badania bakteriologiczne i rzetelna ocena kliniczna.

W dokumentacji medycznej rozpoznania koduje się zgodnie z ICD-10: podstawowy kod ospy wietrznej to B01, a kolejne podkody odnoszą się do powikłań. Przy podejrzeniu powikłań wykonuje się dodatkowe badania, np.:

• RTG klatki piersiowej przy zapaleniu płuc,
• badania neurologiczne i obrazowe (CT/MR) przy objawach OUN,
• morfologię, CRP i posiewy krwi w ciężkim przebiegu.

W praktyce klinicznej rozpoznanie opiera się głównie na obrazie klinicznym, a badania laboratoryjne (PCR, serologia IgM/IgG) służą do potwierdzenia diagnozy, oceny odporności i wykrywania powikłań.

Jak leczy się ospę wietrzną?

Paracetamol to lek pierwszego wyboru na gorączkę u dzieci; natomiast kwasu acetylosalicylowego należy unikać ze względu na ryzyko zespołu Reye’a. Leczenie polega głównie na łagodzeniu objawów:

• odpoczynek,
• płyny,
• kontrola temperatury,
• zmniejszanie świądu.

Zarówno miejscowe, jak i doustne antyhistaminiki skutecznie ograniczają swędzenie i często poprawiają sen. Dobra pielęgnacja skóry ma duże znaczenie — delikatne mycie, krótkie paznokcie i powstrzymywanie się od drapania zmniejszają ryzyko nadkażenia bakteryjnego. Jeśli jednak pojawi się zakażenie bakteryjne, stosuje się antybiotyki dobrane na podstawie badań. Acyklowir i inne leki przeciwwirusowe rozważa się u dorosłych, osób z upośledzoną odpornością, noworodków oraz u kobiet w ciąży; terapia jest najskuteczniejsza, gdy zacznie się ją w ciągu 24–72 godzin od pojawienia się wysypki.

Przy ciężkim przebiegu lub przy podawaniu leku dożylnie konieczne jest monitorowanie funkcji nerek z uwagi na możliwość nefrotoksyczności; najczęstsze działania niepożądane to nudności i bóle głowy. Poekspozycyjna immunoglobulina przeciw VZV może być podana osobom z obniżoną odpornością i ciężarnym, które miały kontakt z chorym. Dorośli mogą stosować niesteroidowe leki przeciwzapalne, np. ibuprofen, na ból i gorączkę, natomiast u dzieci preferowany jest paracetamol.

Domowe sposoby — zimne okłady, kąpiele z płatkami owsianymi czy stosowanie oliwek — mogą przynieść ulgę w świądzie i wspomóc leczenie objawowe, ale nie zastępują terapii przeciwwirusowej u osób z grup ryzyka. Konsultacja lekarska jest wskazana przy ciężkim przebiegu choroby, w ciąży, u noworodków oraz zawsze, gdy istnieje podejrzenie powikłań.

Jakie są powikłania ospy wietrznej?

Najpoważniejsze powikłania ospy wietrznej to przede wszystkim:

• zakażenia bakteryjne skóry,
• zapalenie płuc,
• schorzenia neurologiczne.

Nadkażenia bakteryjne — takie jak nadżerki, cellulitis czy ropnie — wywołują najczęściej Streptococcus pyogenes i Staphylococcus aureus. Mogą one prowadzić do hospitalizacji, a czasem do sepsy; odsetek takich powikłań szacuje się na około 2–5% wszystkich przypadków. Zapalenie płuc pojawia się częściej u dorosłych oraz u osób z osłabioną odpornością i może mieć ciężki przebieg, wymagający tlenoterapii lub wentylacji mechanicznej. Przed wprowadzeniem szczepień stanowiło ono jedną z głównych przyczyn hospitalizacji związanych z ospą. W cięższych przypadkach konieczna jest szybka diagnostyka i leczenie przeciwwirusowe oraz wspomagające.

Powikłania neurologiczne obejmują:

• encefalitis,
• zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych,
• zaburzenia równowagi,
• zespół Guillaina-Barrégo.

Encefalitis jest rzadkie — około 1–3 przypadków na 10 000 zakażeń — lecz może skutkować trwałymi deficytami neurologicznymi, a niekiedy także śmiercią. Diagnoza opiera się na badaniach obrazowych OUN i analizie materiału klinicznego. Rzadziej występują zaburzenia hematologiczne i zapalenia narządowe: trombocytopenia, zapalenie wątroby, nerek, mięśnia sercowego czy stawów. W takich sytuacjach potrzebne są badania laboratoryjne, posiewy i obrazowanie, by ustalić rozpoznanie i wdrożyć odpowiednie leczenie, często obejmujące celowaną antybiotykoterapię.

Zakażenie w ciąży i ospa wrodzona są szczególnie groźne. Jeśli matka zarazi się w pierwszych 20 tygodniach, ryzyko zespołu ospy wrodzonej oceniane jest na około 0,4–2%. Zakażenie okołoporodowe — od 5 dni przed do 2 dni po porodzie — może wywołać ciężkie zakażenie u noworodka; bez leczenia śmiertelność noworodków w niektórych seriach sięgała 20–30%. Do grup o podwyższonym ryzyku należą dorośli, osoby immunosupresyjne (np. po przeszczepach, z AIDS, po chemioterapii), kobiety w ciąży oraz noworodki. U pacjentów z osłabionym układem odpornościowym ryzyko ciężkiego przebiegu i zgonu znacznie wzrasta — w najpoważniejszych przypadkach śmiertelność może sięgać kilku do kilkunastu procent.

Najważniejsze czynniki ryzyka to:

• immunosupresja,
• wiek dorosły,
• ekspozycja okołoporodowa.

Powikłania wymagają szybkiej diagnostyki: RTG klatki piersiowej, PCR z materiału klinicznego, badania obrazowe OUN i posiewy mają kluczowe znaczenie. Leczenie hospitalne zwykle obejmuje terapię przeciwwirusową, a w razie nadkażeń — odpowiednio dobrane antybiotyki lub intensywną terapię, zależnie od stanu chorego. Ciężkie zakażenia noworodków po ekspozycji okołoporodowej oraz rozsiana choroba u pacjentów immunosupresyjnych wiążą się z gorszym rokowaniem.

Czy szczepienie chroni przed ospą wietrzną?

Szczepionka przeciw ospie wietrznej (Varicella) to najskuteczniejsza metoda zapobiegania zakażeniom i ich powikłaniom. Jedna dawka obniża ryzyko zachorowania o około 80–85%, a podanie dwóch dawek niemal całkowicie chroni przed ciężkim przebiegiem choroby — ryzyko spada do 95–98%. Po immunizacji rzadziej konieczne są hospitalizacje, a także występują mniej liczne powikłania neurologiczne i płucne.

Szczepienia prowadzone w skali populacyjnej wzmacniają odporność zbiorowiskową i ograniczają rozprzestrzenianie wirusa. Jeśli ktoś miał kontakt z zakażonym, poekspozycyjne podanie szczepionki w ciągu 72 godzin zmniejsza prawdopodobieństwo rozwinięcia się klinicznej infekcji. U osób o bardzo wysokim ryzyku, zamiast szczepionki, stosuje się pasywną immunizację preparatem z immunoglobuliną przeciw VZV.

Przebicia szczepionkowe zdarzają się rzadko i zwykle przebiegają łagodnie — pojawia się niewiele pęcherzyków. Najczęstsze niepożądane odczyny to:

• reakcje miejscowe,
• niewielka gorączka.

Ciężkie reakcje alergiczne występują bardzo rzadko. Jako szczepionka żywa, preparat jest przeciwwskazany u osób z osłabionym układem odpornościowym oraz w ciąży — w takich sytuacjach o podaniu szczepienia decyduje lekarz. Dla osób nieuodpornionych, czyli nieszczepionych dzieci i dorosłych, którzy nie przeszli choroby, szczepienie pozostaje podstawowym sposobem profilaktyki i zmniejszania transmisji wirusa.