Czy nauczyciele mogą sprawdzać zeszyty w 2021? Zmiany i regulacje

Czy nauczyciele mogą sprawdzać zeszyty w 2021?

W 2021 roku prawo oświatowe upoważnia nauczycieli do kontroli zeszytów uczniów, zgodnie ze wskazaniami statutu szkoły i wewnętrznego systemu oceniania. Kontrole dotyczą przede wszystkim oceniania pracy – np. zadań domowych, wymaganych notatek opisanych w PSO oraz prac kontrolnych.

Przy wystawianiu oceny brana jest pod uwagę przede wszystkim:

• treść merytoryczna i poprawność wykonania zadań,
• nie ocenia się estetyki zeszytu ani osobistych przemyśleń ucznia.

Brak zeszytu sam w sobie nie stanowi podstawy do oceny niedostatecznej. Po okresie nauczania zdalnego rodzice i uczniowie zgłaszali wątpliwości, dlatego najpierw weryfikowano materiał przerobiony w trybie stacjonarnym. Szkoły odwoływały się do własnego statutu i PSO, by jasno określić zasady kontroli i dokumentowania ocen.

Jako praktyczne kryteria stosowano m.in.:

• kompletność (daty i pełne wpisy),
• poprawność merytoryczną (zgodność z podręcznikiem),
• terminowość oddawania zadań.

Nauczyciele stosowali te zasady i zapisywali oceny zgodnie z obowiązującymi procedurami.

Co zmienił rok 2021 w kontroli zeszytów?

W 2021 roku MEN i dyrektorzy szkół postawili na informację zwrotną i odbudowę relacji z uczniami, rezygnując przy tym z rygorystycznej kontroli zeszytów. Po powrocie do nauki stacjonarnej wprowadzono cztery kluczowe zmiany:

• najpierw etap diagnostyczny — szybkie sprawdzenie, na jakim poziomie uczniowie wracają do nauki, zamiast natychmiastowych ocen,
• potem stopniowa weryfikacja zeszytów, rozłożona w czasie i uwzględniająca braki wynikające z nauczania zdalnego,
• dodatkowo jasna komunikacja z rodzicami i uczniami — określono kryteria, terminy i sposoby udzielania informacji zwrotnej,
• oraz większa elastyczność terminów dla zaległych zadań.

Narzędzia udostępnione przez MEN pozostały dobrowolne, a dyrektorzy proponowali ich wykorzystanie jako wsparcie, nie nakaz. Ponieważ rodzice sygnalizowali obawy związane ze zwiększoną kontrolą, szkoły wprowadzały odpowiednie procedury do statutu i PSO oraz zaczęły lepiej informować o zasadach oceniania. W praktyce kontrole miały częściej charakter diagnostyczny i edukacyjny — chodziło o pomoc uczniom po okresie nauki zdalnej, a nie o karanie.

Jak prawo oświatowe reguluje kontrolę zeszytów?

Ustawa o systemie oświaty i powiązane akty wykonawcze wskazują, kto ustala zasady oceniania w szkołach. W praktyce dokumenty regulujące kontrolę zeszytów przygotowują wewnętrzne organy placówki — przede wszystkim rada pedagogiczna i dyrektor. Do takich dokumentów należą:

• statut szkoły,
• program wychowawczo‑profilaktyczny (PSO),
• zapisy w dzienniku lekcyjnym.

Statut i PSO określają, co podlega kontroli: m.in. obowiązkowe notatki wynikające z podstawy programowej, prace domowe czy prace kontrolne. Oceny powinny odnosić się do efektów kształcenia wymienionych w podstawie programowej, a nie do samego faktu posiadania zeszytu. Kontrola musi odbywać się z poszanowaniem ochrony danych osobowych i prywatności uczniów — nauczyciel nie analizuje osobistych refleksji, chyba że taka forma została jasno uwzględniona w kryteriach zadania. W dokumentacji szkolnej trafiają zapisy ocen i uwag, które nauczyciel wprowadza do dziennika lub arkuszy ocen. Szkoła ma też obowiązek jasno informować uczniów i rodziców o kryteriach oceniania oraz zasadach, terminach i konsekwencjach kontroli. Sam brak zeszytu nie stanowi podstawy do oceny niedostatecznej — ocena powinna wynikać z wykazanych braków w wiedzy lub umiejętnościach zgodnych z PSO.

W jakich sytuacjach nauczyciel może sprawdzić zeszyt?

Kontrole zeszytów przeprowadza się wtedy, gdy służą one dokumentowaniu pracy ucznia albo wchodzą w skład oceny zadań. Mogą odbywać się w różnych sytuacjach, na przykład jako element oceniania prac domowych — rozwiązań ćwiczeń lub zadań z podręcznika — zgodnie z kryteriami określonymi w PSO i statucie szkoły. Innym powodem jest weryfikacja obowiązkowych notatek przewidzianych w PSO, takich jak:

• sprawozdania z lekcji,
• skróty wykładów,
• zapisane daty i tematy.

Zeszyt może być też oceniany za prace wykonane na lekcji, takie jak:

• ćwiczenia praktyczne,
• zadania diagnostyczne,
• zapisy z ćwiczeń laboratoryjnych.

Gdy pełni rolę portfolio lub dokumentacji projektu, sprawdza się w nim:

• projekty grupowe,
• protokoły eksperymentów,
• kolekcje zadań.

Kontrole mają też charakter diagnostyczny podczas przygotowań do sprawdzianów — pomagają zidentyfikować obszary wymagające powtórek. Regularne sprawdzanie zeszytów pozwala monitorować postępy ucznia i dawać mu konstruktywną informację zwrotną; badania (Black i Wiliam, 1998) potwierdzają, że taki sposób działania poprawia efekty nauczania. Po dłuższej nieobecności ucznia kontrola służy sprawdzeniu, czy uzupełniono zaległości i czy zadania są oddawane na czas. Wreszcie, kontrole mogą wynikać z postanowień statutu szkoły lub wewnętrznego systemu oceniania — wtedy harmonogram i kryteria muszą być jawne dla uczniów i rodziców. Skupiać się należy przede wszystkim na treści merytorycznej i kompletności wpisów. Wyniki kontroli nauczyciel odnotowuje w dzienniku lub arkuszu ocen i przekazuje informację zwrotną zgodnie z przyjętymi w szkole zasadami.

Kiedy można weryfikować wiedzę z zajęć stacjonarnych?

Weryfikacja obejmuje wyłącznie treści omawiane i ćwiczone podczas lekcji stacjonarnych. Po powrocie z nauki zdalnej często wdraża się etap diagnostyczny trwający zwykle 1–2 tygodnie, który ma na celu ustalenie aktualnego poziomu uczniów, a nie szybkie wystawianie ocen końcowych.

Kartkówki najczęściej sprawdzają materiał z dwóch lub trzech ostatnich lekcji, podczas gdy sprawdziany obejmują treści z 2–4 tygodni nauki, czyli z 4–8 zajęć. Prace semestralne i testy zaliczeniowe dotyczą zakresu określonego w Programie Szkolnym lub statucie szkoły; informacje o nich przekazywane są z co najmniej tygodniowym wyprzedzeniem.

Materiały przekazane wyłącznie podczas nauki zdalnej mogą być oceniane pod warunkiem, że zostały następnie powtórzone i przećwiczone na lekcji stacjonarnej. Weryfikacja zeszytów dotyczy wpisów wynikających z podstawy programowej oraz zadań związanych z realizacją programu nauczania.

Do form sprawdzania należą:

• sprawdziany pisemne,
• kartkówki,
• odpowiedzi ustne,
• ocena prac w zeszycie,
• projekty praktyczne.

Kryteria i harmonogramy oceniania są zapisane w Programie Szkolnym lub statucie, a komunikacja między nauczycielem, uczniem i rodzicami powinna jasno określać, które partie materiału będą oceniane. Badania nad ocenianiem kształtującym wskazują, że weryfikacja oparta na powtórkach i konstruktywnej informacji zwrotnej poprawia efekty nauczania.

Jakie kryteria stosować oceniając zeszyt ucznia?

Ocena zeszytów uczniów może być przeprowadzona według pięciu jasnych kryteriów, które pomagają zachować obiektywność. Największy nacisk kładzie się na merytoryczną zawartość (40–50%) — chodzi o zgodność notatek z materiałem i podstawą programową; można tu wyróżnić:

• pełną zgodność (90–100% treści),
• częściową (50–89%),
• brak zgodności (<50%).

Kolejny aspekt to kompletność wpisów (15–25%): sprawdza się obecność daty i tematu, zapisanych zadań domowych oraz instrukcji — punkty odejmuje się za każdy brakujący element. Poprawność i wykazanie zrozumienia również są ważne (15–25%): ocenia się prawidłowość rozwiązań i krótkie komentarze ucznia lub naniesione poprawki; skala obejmuje:

• rozwiązania w przeważającej mierze poprawne (≥80% punktów),
• błędy konceptualne (40–79%),
• brak zrozumienia (<40%).

Terminowość (5–10%) opiera się na odsetku wpisów oddanych w terminie — np. 90–100% daje pełne punkty, 70–89% punkty częściowe, poniżej 70% ocenę niską. Ostatnie kryterium to wykorzystanie zeszytu do nauki i staranność (5–10%): mierzy się obecność poprawek i notatek własnych, logiczny układ wpisów i czytelność; estetyka pozostaje cechą pomocniczą, a nie decydującą.

Praktyczny przykład rozkładu punktów wygląda tak: merytoryka 45, kompletność 20, poprawność 20, terminowość 10, wykorzystanie 5 — taki rubrycznik ułatwia wpisywanie ocen do systemu i prowadzenie dokumentacji szkolnej. Opis poziomów ocen warto umieścić w PSO i statucie oraz przekazać uczniom i rodzicom pisemnie lub elektronicznie, a informacja zwrotna powinna wskazywać konkretne braki (np. brak daty, niezgodność z podręcznikiem, błędne obliczenia) i zawierać wskazówki do poprawy. Kryteria muszą być mierzalne, jawne i stosowane konsekwentnie; ocena zeszytu powinna odnosić się do efektów kształcenia z podstawy programowej, nie do subiektywnej oceny estetyki. Badania nad ocenianiem kształtującym potwierdzają, że konkretna, ukierunkowana informacja zwrotna podnosi skuteczność nauczania.

Czy brak zeszytu uzasadnia ocenę niedostateczną?

Posiadanie albo brak zeszytu samo w sobie nie wpływa na ocenę. Oceny odzwierciedlają realizację efektów kształcenia określonych w Ustawie o systemie oświaty, w PSO oraz w statucie szkoły. Ocena niedostateczna może zostać wpisana jedynie wtedy, gdy brak zeszytu przekłada się na realne braki w spełnianiu wymagań edukacyjnych. Przykładowo:

• uczeń, który nie oddaje prac domowych i jednocześnie osiąga wyniki poniżej 40% z testów, może otrzymać ocenę niedostateczną,
• brak wpisów wymaganych przez PSO — notatek, sprawozdań czy protokołów — w co najmniej połowie obowiązujących przypadków,
• brak zeszytu może uniemożliwić udokumentowanie realizacji części podstawy programowej.

Wszystkie działania dowodowe i formy wsparcia muszą być udokumentowane w szkolnej dokumentacji. Nauczyciel powinien odnotowywać stwierdzone braki, udzielać informacji zwrotnej i informować rodziców, wyznaczając jednocześnie termin na uzupełnienie zaległości. Kluczowa jest też komunikacja między nauczycielem a uczniem oraz odpowiednie zapisy w dzienniku — to one warunkują decyzję o ocenie. W przypadku trudności w nauce stosuje się działania wspierające:

• informację zwrotną,
• zadania wyrównawcze,
• rozmowy z rodzicami.

Jeśli mimo udokumentowanego wsparcia uczeń nadal nie osiąga wymagań, ocena niedostateczna odnosi się do stwierdzonych braków w efektach kształcenia, a nie do samego faktu braku zeszytu.