Jak się bada słuch u noworodka? Przesiewowe badania i ich znaczenie

Czym jest przesiewowe badanie słuchu u noworodka?

W ciągu pierwszych 48 godzin po porodzie każdy noworodek przechodzi krótki, bezbolesny i nieinwazyjny test słuchu, którego celem jest wykrycie ewentualnych wad wymagających dalszej diagnostyki. Badanie trwa zwykle kilka minut i wykonuje je przeszkolony personel — najczęściej w cichym pokoju lub przy łóżku dziecka, gdy maluch śpi albo jest spokojny. Nie wymaga to żadnego specjalnego przygotowania ze strony rodziców.

W Polsce większość porodów objęta jest Programem Powszechnych Przesiewowych Badań Słuchu u Noworodków (PPPBSuN). Pozytywny wynik potwierdzany jest niebieskim certyfikatem, a informacje przekazywane rodzicom trafiają do czerwonej książeczki zdrowia dziecka (PCHR) lub do komputerowego systemu zdrowia dziecka (CHS). Jeśli wynik jest nieprawidłowy, oznacza się go żółtą naklejką lub innym znakiem — to sygnał, że konieczna jest dalsza diagnostyka w poradni audiologicznej lub otolaryngologicznej.

Badanie przesiewowe stanowi element rutynowej opieki nad noworodkiem i pozwala na wczesne wykrycie zaburzeń słuchu. Zgodnie z wytycznymi JCIH i wynikami badań naukowych, takie przesiewy umożliwiają postawienie diagnozy przed 3. miesiącem życia i rozpoczęcie interwencji przed 6. miesiącem, co zwiększa szanse na prawidłowy rozwój mowy i komunikacji. Przed wypisem z oddziału personel przedstawia rodzicom dokumentację oraz dalsze kroki postępowania.

Jak wczesne wykrycie wad słuchu wpływa na mowę?

W pierwszych sześciu miesiącach życia mózg niemowlęcia jest wyjątkowo plastyczny w zakresie słuchu. Intensywne obcowanie z różnymi dźwiękami pomaga tworzyć neuronalne wzorce mowy i ułatwia naśladownictwo. Gaworzenie zwykle pojawia się między 4. a 6. miesiącem, pierwsze słowa słyszymy około 9.–12. miesiąca, a dwuwyrazowe wypowiedzi zaczynają się pojawiać między 18. a 24. miesiącem. Jeśli w tych kluczowych okresach dziecko słabo reaguje na dźwięki, może to skutkować późniejszymi opóźnieniami w rozwoju mowy.

Badania kliniczne — m.in. prace Yoshinaga-Itano — dowodzą, że:

• wczesne wykrycie niedosłuchu i szybka diagnostyka znacznie zwiększają szanse na rozwój umiejętności językowych zbliżonych do rówieśników w wieku przedszkolnym,
• start rehabilitacji przed 6. miesiącem daje lepsze efekty,
• terapia powinna obejmować dobranie aparatu lub implantu, systematyczną terapię mowy oraz programy wczesnej interwencji.

Brak interwencji wiąże się z większym ryzykiem:

• opóźnień językowych,
• trudności w rozumieniu mowy,
• problemów w komunikacji społecznej,
• spowolnienia rozwoju intelektualnego.

Wczesne rozpoznanie pozwala szybko przeprowadzić diagnostykę audiologiczną, dostosować aparaty, wdrożyć intensywną rehabilitację i przeszkolić rodziców w stymulacji językowej. To z kolei przekłada się na lepsze wyniki w komunikacji oraz łatwiejszą adaptację szkolną. Długofalowe obserwacje pokazują, że u 60–80% dzieci, które otrzymały wczesną interwencję, różnice w umiejętnościach językowych w porównaniu do rówieśników znacząco się zmniejszają. Przy późnym rozpoznaniu opóźnienia częściej utrzymują się. Dlatego ważne są monitorowanie reakcji na dźwięki i regularne badania kontrolne — pozwalają one ocenić efekty terapii, skorygować ustawienia aparatu i zapewnić rodzicom oraz opiekunom odpowiednie wsparcie.

Kiedy wykonuje się badanie u noworodka?

Badanie przesiewowe słuchu wykonuje się zwykle w drugiej dobie życia, najpóźniej jednak między 48. a 72. godziną po porodzie — dlatego warto przeprowadzić je jeszcze przed wypisem ze szpitala. Obejmuje ono wszystkie noworodki, bez względu na historię rodzinną. Maluchy, które były hospitalizowane na oddziałach neonatologicznych lub w NICU, a także te z tzw. czynnikami ryzyka, wymagają jednak bliższej obserwacji i dalszych badań. Do takich czynników zaliczamy m.in.:

• niedotlenienie okołoporodowe,
• niską masę urodzeniową,
• infekcje wewnątrzmaciczne,
• wrodzone wady genetyczne związane ze słuchem,
• nieprawidłowości anatomiczne twarzoczaszki.

Jeśli wynik przesiewu jest niepomyślny lub niejednoznaczny, wykonuje się kontrolne badanie (retest), a dziecko kierowane jest do poradni audiologicznej. Tam specjalista przeprowadzi szczegółową diagnostykę i zaplanuje dalsze postępowanie.

Jak przebiega badanie OAE i AABR u noworodka?

Sondę OAE umieszcza się w przewodzie słuchowym dziecka. Urządzenie wysyła krótkie kliknięcia, a wbudowany mikrofon nagrywa otoemisję akustyczną. Badanie trwa zwykle 3–5 minut i wykonywane jest oddzielnie dla każdego ucha. Technik delikatnie dopasowuje końcówkę sondy, żeby szczelnie zamknąć kanał — test najlepiej robić, gdy maluch śpi lub jest spokojny. Ruch, płacz czy zalegająca maź płodowa mogą powodować artefakty i zaburzać wynik, szczególnie jeśli przewód słuchowy nie jest drożny.

Przy AABR zakłada się elektrody powierzchniowe (np. na czole i za uszami) oraz wkładki douszne lub słuchawki. Urządzenie podaje bodźce akustyczne (klik) i automatycznie analizuje odpowiedzi pnia mózgu, ze szczególnym uwzględnieniem fali V. Rejestracja słuchowych potencjałów wywołanych trwa zwykle 5–15 minut, w zależności od aktywności dziecka i poziomu szumów. Test wymaga minimalnego przygotowania — skórę pod elektrodami można odtłuścić, a badanie przeprowadza wyszkolony personel.

Praktyczna procedura obejmuje kilka kroków:

• przygotowanie (cichy pokój, dziecko śpi, gotowa dokumentacja),
• częściowe badania OAE (dobór końcówki sondy, aplikacja impulsów, rejestracja odpowiedzi z oznaczeniem PASS lub REFER),
• AABR (oczyszczenie skóry, założenie elektrod, podanie klików i automatyczna analiza fali V; wynik także PASS/REFER).

Po badaniu wpisuje się rezultaty do karty zdrowia dziecka; w razie potrzeby wystawia się skierowanie na retest lub do poradni audiologicznej. Jeśli podejrzewa się zaburzenia ucha środkowego, proponuje się tympanometrię. Przy wyniku REFER zalecane są dalsze, bardziej szczegółowe badania (diagnostyczne ABR, audiometria tonalna). Wynik PASS oznacza prawidłową reakcję narządu słuchu w czasie badania, natomiast REFER wskazuje potrzebę ponownej oceny lub diagnostyki. U noworodków z czynnikami ryzyka preferuje się AABR lub połączenie OAE i AABR, aby lepiej ocenić także funkcję nerwu słuchowego. Sprzęt i procedury stosowane w przesiewie audiologicznym odpowiadają wytycznym programu, a wszystkie badania wykonuje przeszkolony personel posiadający umiejętności rejestracji otoemisji i słuchowych potencjałów wywołanych.

Ile trwa badanie słuchu i jak przygotować noworodka?

Cała procedura w oddziale trwa zazwyczaj od 10 do 30 minut. Pomiary wykonuje się osobno dla każdego ucha i zajmują tylko kilka minut; sam test OAE trwa około 5 minut, natomiast AABR może potrwać dłużej, zwłaszcza gdy maluch jest aktywny lub potrzebna jest dodatkowa rejestracja. Badanie jest bezbolesne i nieinwazyjne, przeprowadza je przeszkolony personel, który od razu przekazuje wynik.

Jak przygotować noworodka? Kilka praktycznych wskazówek:

• nakarm dziecko 20–30 minut przed badaniem, co zwiększa szansę na sen podczas testu,
• przewiń tuż przed przyjściem — sucha pieluszka zmniejsza dyskomfort,
• ubierz malucha wygodnie i warstwowo; łatwo zdejmowane ubranie oraz kocyk lub chusta się przydadzą,
• nie stosuj kremów, oliwek ani tłustych preparatów na czole i za uszami przed AABR, bo utrudniają przyklejenie elektrod,
• weź dokumentację dziecka (PCHR lub kartę urodzenia) oraz dowód tożsamości rodzica,
• smoczek lub ulubiona zabawka potrafią uspokoić niemowlę; obecność rodzica jest dozwolona i zazwyczaj pomocna,
• badanie nie wymaga znieczulenia ani badań laboratoryjnych.

Przebieg w praktyce wygląda tak: rejestracja i krótkie wprowadzenie personelu mogą dodać 5–15 minut do całkowitego czasu wizyty. Jeśli wynik będzie nieprawidłowy, dziecko może zostać ponownie zbadane lub skierowane na retest za 2–4 tygodnie. W przypadku hospitalizacji na oddziale intensywnej terapii badanie często wykonywane jest przy łóżku przez specjalistę. Proste przygotowania zwiększają szansę na szybkie i poprawne badanie oraz ograniczają konieczność powtórzeń.

Co oznaczają wyniki badania i dlaczego mogą być nieprawidłowe?

Około 2–4% noworodków otrzymuje w przesiewie wynik nieprawidłowy (REFER), co oznacza, że podczas badania jedno lub oba uszy nie zareagowały na dźwięk. Taki rezultat wymaga pogłębionej oceny i jest od razu odnotowywany w dokumentacji, na przykład w książeczce zdrowia — często oznaczany żółtą naklejką lub certyfikatem.

Przyczyny nieprawidłowego wyniku dzielimy na przejściowe i trwałe. Do czynników przejściowych należą:

• maź płodowa w kanale słuchowym,
• obecność wydzieliny,
• woda lub śluz,
• resztkowe ciała obce;
• stan dziecka podczas badania — ruch, płacz, senność,
• hałas otoczenia,
• złe przyleganie sondy czy elektrod.
• błędy sprzętowe i proceduralne.

Trwałe przyczyny to m.in.:

• wrodzone uszkodzenia ucha wewnętrznego,
• infekcje okołoporodowe,
• mutacje genetyczne,
• neuropatia słuchowa;
• przykładowo obecność otoemisji (OAE) przy jednoczesnym braku odpowiedzi w AABR może sugerować neuropatię.

U niemowląt z czynnikami ryzyka test przesiewowy czasem daje wynik niepomyślny mimo prawidłowego słyszenia, albo na odwrót — stąd konieczność dalszych badań. Po wyniku REFER wykonuje się retest oraz pełną diagnostykę audiologiczną, obejmującą diagnostyczne ABR, tympanometrię i konsultacje w poradni. Standard postępowania przewiduje zwykle retest po 2–4 tygodniach i skierowanie do specjalisty; równocześnie rodzice powinni obserwować reakcje dziecka na dźwięki w domu.

Warto zwracać uwagę na:

• odruch zaskoczenia na nagły hałas,
• odwracanie głowy w kierunku źródła dźwięku,
• uspokojenie się na głos opiekuna.

Brak takich reakcji należy zgłosić lekarzowi. Dokładne wpisy w książeczce zdrowia ułatwiają dalszą diagnostykę i szybkie skierowanie na specjalistyczne badania.

Co robić po nieprawidłowym wyniku badania słuchu?

W przypadku podejrzenia ciężkiego niedosłuchu lub obecności czynników ryzyka ważne jest natychmiastowe powtórzenie badania przesiewowego — najlepiej jeszcze w szpitalu — oraz szybkie skierowanie do poradni audiologicznej i laryngologicznej. W takich sytuacjach konieczne jest skierowanie CITO.

W poradni przeprowadza się szczegółową diagnostykę:

• pełne ABR/BERA do oceny funkcji pnia mózgu,
• tympanometrię oceniającą ucho środkowe i obecność wysięku,
• badania kostne pomagające rozróżnić niedosłuch przewodzeniowy od odbiorczego,
• otoemisje,
• behawioralną audiometrię obserwacyjną (BAO) i audiometrię tonalną u starszych dzieci.

Pomiar progu słyszalności i UCL (Uncomfortable Loudness Level) jest niezbędny przy doborze aparatu słuchowego. Zespół diagnostyczny zwykle tworzą audiolog, otolaryngolog i pediatra, a gdy trzeba, konsultowani są też neonatolog, genetyk lub specjalista chorób zakaźnych.

Na podstawie wyników badań lekarz ustala plan leczenia — od postępowania zachowawczego lub chirurgicznego przy przyczynach przewodzeniowych, przez dopasowanie aparatu, aż po kwalifikację do implantu ślimakowego w przypadku ciężkiego niedosłuchu. W planie terapeutycznym uwzględniona jest także rehabilitacja słuchu i terapia mowy.

Dzieci z potwierdzonym niedosłuchem trafiają do programów wczesnej interwencji i rehabilitacji, które obejmują:

• terapię mowy,
• audytywno-werbalne metody pracy,
• wsparcie dla rodziców.

Wybór i dopasowanie aparatu opierają się na wynikach audiometrii, progu słyszalności i UCL. Procedury administracyjne prowadzone są w ramach systemu opieki zdrowotnej (NFZ) — wymagane jest skierowanie od lekarza prowadzącego lub ze szpitala. Rodzice powinni dokumentować reakcje dziecka na dźwięki, zabierać na wizyty pełną dokumentację medyczną (PCHR) i pytać o możliwość pilnego (CITO) badania przy poważnym podejrzeniu zaburzeń słuchu. Regularne kontrole audiologiczne oraz obserwacja i monitorowanie rozwoju mowy i słuchu są kluczowe dla dalszego postępowania. Porady i wsparcie można uzyskać w poradniach audiologicznych, programach wczesnej interwencji oraz w organizacjach rodzicielskich.