Kiedy wprowadzono szczepienia na ospę wietrzną? Historia i wpływ na zdrowie publiczne

Kiedy wprowadzono szczepienia na ospę wietrzną?

W Stanach Zjednoczonych program szczepień przeciw ospie wietrznej ruszył w 1995 roku. Samą szczepionkę opracował dr Michiaki Takahashi już w 1974 roku, wykorzystując szczep Oka jako podstawę wirusa szczepionkowego. Firma Merck wprowadziła na rynek preparat Varivax i otrzymała na niego licencję właśnie w 1995 roku.

W innych krajach szczepienia pojawiały się stopniowo pod koniec XX wieku, a od około 2009 r. wiele państw zaczęło je rozszerzać, obejmując kolejne grupy ludności. Korzenie tej praktyki sięgają jeszcze wcześniej — do metod zapoczątkowanych przez Edwarda Jennera — a eradykacja ospy prawdziwej została oficjalnie potwierdzona w 1980 roku.

W efekcie szerokiego stosowania szczepionek liczba zachorowań na ospę wietrzną znacznie spadła, podobnie jak hospitalizacji i zgonów z nią związanych.

Czy szczepienia przeciw ospie wietrznej są obowiązkowe w Polsce?

Decyzje o obowiązkowych szczepieniach dotyczą przede wszystkim osób z grup ryzyka oraz pracowników zawodów, które stykają się z wirusem. W Polsce dostępne i zarejestrowane szczepionki podaje się podskórnie. W zależności od rodzaju preparatu i wskazań można je stosować u dzieci już od 9. miesiąca życia. Poza tymi kategoriami szczepienie ma charakter zalecany, a jego koszt najczęściej pokrywany jest z prywatnych środków lub programów profilaktycznych.

Do obowiązku podlegają między innymi:

• pracownicy ochrony zdrowia,
• personel laboratoriów,
• osoby zatrudnione w placówkach opiekuńczych.

Ministerstwo Zdrowia oraz Główny Inspektorat Sanitarny publikują szczegółowe wytyczne i aktualną listę grup objętych Programem Szczepień Ochronnych. W debatach eksperckich pojawiają się też określenia takie jak „Instytuty Szczepień Ospy Krowiej”, używane przy analizach i formułowaniu rekomendacji dotyczących szczepień w kraju.

Kiedy wprowadzono dwudawkowy schemat szczepień przeciw ospie wietrznej?

W 2007 roku wiele krajów, które stosują powszechne szczepienia, przeszło z jednokrotnego na dwudawkowy schemat przeciwko ospie wietrznej. Zmiana ta poprawiła odporność po szczepieniu i przełożyła się na spadek liczby zachorowań. Dane CDC oraz badania obserwacyjne wskazują, że skuteczność wzrosła z około 80–85% po jednej dawce do niemal 98% po dwóch.

Zwykle pierwszą dawkę podaje się między 12. a 15. miesiącem życia, a drugą — w wieku 4–6 lat, choć niektóre kraje stosują krótsze przerwy w ramach schematów przypominających. Wprowadzenie dwóch dawek pomogło też ograniczyć transmisję wirusa w populacji oraz dalsze zmniejszenie zapadalności. Konkretne wytyczne dotyczące terminów i odstępów między dawkami określają krajowe programy szczepień.

Jak spadła zapadalność na ospę wietrzną?

W Stanach Zjednoczonych zapadalność na ospę wietrzną zmniejszyła się o ponad 97% w ciągu 25 lat od startu programu szczepień (1995–2020). Dzięki temu programowi udało się zapobiec ponad 91 milionom zachorowań. Podobne spadki zaobserwowano też w innych krajach, które wprowadziły powszechne szczepienia.

Oceny efektów epidemiologicznych opierają się głównie na porównaniu wskaźników zachorowań przed i po wprowadzeniu szczepień, a dodatkowo stosuje się modelowanie, by oszacować liczbę unikniętych przypadków. Dane wskazują, że wyższy poziom wyszczepialności wiąże się z mniejszą zapadalnością i ograniczonym krążeniem wirusa.

Jak zmniejszyły się hospitalizacje z powodu ospy wietrznej?

W badanych populacjach w latach 1994–2002 odnotowano około 88% spadek hospitalizacji po wprowadzeniu programów szczepień. W niektórych analizach redukcja sięgała nawet 89% hospitalizacji związanych z ospą wietrzną. Szacuje się, że dzięki szczepieniom udaje się uniknąć około 10 500 hospitalizacji rocznie w całej populacji, co odciąża system opieki zdrowotnej i zmniejsza ryzyko powikłań. Mniej przyjęć do szpitali przekłada się także na niższe koszty leczenia.

Wprowadzenie dwudawkowego schematu w 2007 roku zwiększyło ochronę i jeszcze bardziej ograniczyło liczbę hospitalizacji. Oceny skuteczności opierano na porównaniach wskaźników sprzed i po wdrożeniu szczepień, a dodatkowo modele epidemiologiczne potwierdzają związek między spadkiem zachorowalności a mniejszą liczbą przyjęć do szpitala.

Jakie są przeciwwskazania do szczepienia przeciw ospie wietrznej?

Szczepionka przeciw ospie wietrznej zawiera żywy, osłabiony wirus, dlatego niektóre osoby nie powinny jej przyjmować. Przeciwwskazania obejmują:

• głębokie zaburzenia odporności — na przykład aktywną białaczkę,
• zaawansowane nowotwory hematologiczne,
• stany po intensywnej chemioterapii,
• osoby leczone immunosupresyjnie lub przyjmujące wysokie dawki kortykosteroidów (zwłaszcza przewlekle),
• ciężkie wrodzone defekty układu odpornościowego,
• znana ciężka reakcja alergiczna po wcześniejszej dawce szczepionki lub nadwrażliwość na jej składniki.

Kobiety w ciąży nie powinny otrzymywać szczepionek żywych; osoby planujące ciążę powinny wcześniej skonsultować się z lekarzem. W przypadku ostrej, ciężkiej choroby z gorączką szczepienie warto odroczyć do czasu wyzdrowienia.

Warto też pamiętać o bezpieczeństwie osób z otoczenia. Bliscy osób o głębokiej immunoniekompetencji powinni zachować ostrożność — szczepienie u kontaktów jest zazwyczaj zalecane, ale jeśli po podaniu szczepionki pojawi się wysypka, najlepiej unikać kontaktu, ponieważ istnieje rzadkie ryzyko transmisji wirusa szczepionkowego.

Osoby przyjmujące leki przeciwwirusowe powinny omówić z lekarzem termin szczepienia, gdyż takie preparaty mogą osłabić jego skuteczność. W przypadkach niejednoznacznych decyzję podejmuje lekarz, który oceni indywidualne ryzyko i korzyści. Wszystkie wątpliwości warto przedyskutować z prowadzącym lekarzem oraz uwzględnić aktualne wytyczne epidemiologiczne.

Kiedy Stany Zjednoczone wprowadziły program szczepień przeciw ospie wietrznej?

W 1995 roku CDC wraz z Komitetem Doradczym ds. Praktyk Szczepień (ACIP) zaleciły uruchomienie krajowego programu szczepień przeciw ospie wietrznej w USA. Rekomedacje obejmowały:

• dzieci bez udokumentowanej przebytej choroby,
• uzupełniające akcje dla starszych dzieci,
• osoby zagrożone infekcją.

Na poziomie federalnym program koordynował ACIP, a poszczególne stany wprowadzały wymagania przyjęciowe do szkół, co w ciągu kilku lat przyjęła większość stanów. W ramach programu organizowano dystrybucję szczepionek, monitorowano wyszczepialność oraz prowadzono nadzór epidemiologiczny przez CDC. W 2007 roku wprowadzono zmiany, m.in. schemat dwudawkowy, które zwiększyły skuteczność i wydłużyły czas ochrony. W efekcie liczba zachorowań, hospitalizacji i zgonów związanych z ospą wietrzną spadła znacząco. Dane CDC oraz badania obserwacyjne potwierdzają te korzyści i stały się podstawą dalszych zaleceń dotyczących programu szczepień w Stanach Zjednoczonych.

Kto opracował szczepionkę przeciw ospie wietrznej?

Autorem szczepu Oka i pionierskich badań nad szczepionką przeciw ospie wietrznej był japoński wirusolog dr Michiaki Takahashi. W 1974 roku jego zespół opisał żywy, osłabiony szczep wirusa varicella-zoster, który posłużył później jako baza do komercyjnych preparatów, m.in. Varivax.

Badania kliniczne potwierdziły, że preparat jest bezpieczny i skuteczny — chroni zarówno dzieci po kontakcie z wirusem, jak i pacjentów z białaczką. Te osiągnięcia stanowiły przełom i położyły fundamenty współczesnych programów szczepień przeciw ospie wietrznej.