Szczepienie przeciw krztuścowi w ciąży — dlaczego jest tak ważne?

Co to jest szczepienie przeciw krztuścowi w ciąży?

Szczepionka Tdap, znana także pod nazwami handlowymi Adacel i Boostrix, to inaktywowana szczepionka łączona chroniąca przed:

• krztuścem,
• błonicą,
• tężcem.

Podana w czasie ciąży pobudza organizm matki do wytworzenia przeciwciał przeciw Bordetella pertussis, które następnie przechodzą przez łożysko i dają noworodkowi pasywną odporność. Dzięki temu maleje ryzyko zachorowania, hospitalizacji i zgonu u niemowląt zanim rozpoczną obowiązkowy schemat szczepień. Obowiązujące zalecenia dotyczące podawania tej szczepionki pojawiły się w latach 2018–2019, a w Polsce Minister Zdrowia zadbał o jej dostępność. Szczepienie wykonywane jest po kwalifikacji medycznej i jest rejestrowane w elektronicznej Karcie Szczepień.

Analizy populacyjne wskazują na wyraźny spadek zachorowań oraz hospitalizacji niemowląt po wprowadzeniu szczepień ciężarnych; w niektórych badaniach redukcja zachorowań przekraczała 90%. W związku z tym Tdap zaleca się w każdej ciąży, niezależnie od wcześniejszych szczepień matki, jako skuteczną formę profilaktyki dla matki i dziecka.

Dlaczego szczepić się przeciw krztuścowi w ciąży?

Programy szczepień dla ciężarnych znacząco ograniczyły liczbę zachorowań niemowląt poniżej 3. miesiąca życia — w badaniach z Wielkiej Brytanii z lat 2012–2014 spadek wyniósł około 90%. Przeciwciała matki skierowane przeciwko Bordetella pertussis przechodzą przez łożysko i tymczasowo chronią noworodka do czasu podania pierwszej serii szczepień w 2., 4. i 6. miesiącu życia. Dzięki temu szczepienie w ciąży nie tylko zabezpiecza dziecko, ale także chroni kobietę przed zachorowaniem, zmniejszając ryzyko powikłań okołoporodowych, hospitalizacji oraz przedwczesnego porodu.

Ograniczenie źródeł zakażeń w otoczeniu niemowlęcia zmniejsza szansę wystąpienia ciężkiego przebiegu krztuśca i ryzyko zgonu. Optymalny transfer przeciwciał osiąga się po podaniu szczepionki Tdap między 27. a 36. tygodniem ciąży, dlatego właśnie ten okres jest zalecany. Zarówno krajowe, jak i międzynarodowe wytyczne rekomendują szczepienie przy każdej ciąży.

Dane z badań obserwacyjnych nie wskazują na zwiększone ryzyko poronienia ani na istotne działania niepożądane związane z inaktywowanymi szczepionkami u ciężarnych. W praktyce korzyści obejmują m.in.:

• mniejszą liczbę hospitalizacji noworodków,
• ograniczenie konieczności stosowania immunoglobuliny i antybiotyków,
• ochronę zdrowia matki poprzez redukcję powikłań.

Kwalifikację do szczepienia przeprowadza lekarz POZ lub ginekolog-położnik, a wśród dostępnych preparatów znajdują się m.in. Adacel i Boostrix. Szczepienie przeciw krztuścowi jest elementem kompleksowej profilaktyki zdrowotnej ciężarnych, obok zalecanych szczepień przeciw grypie i COVID-19.

Jak szczepienie w ciąży chroni noworodka?

Po zaszczepieniu ciężarnej kobiet szczepionką Tdap rośnie poziom swoistych przeciwciał IgG przeciwko Bordetella pertussis, a ich stężenie osiąga maksimum w ciągu 2–4 tygodni. Przeciwciała te są aktywnie przekazywane przez łożysko za pośrednictwem receptora FcRn — najefektywniej transportowana jest podklasa IgG1.

Do noworodka trafiają zarówno przeciwciała neutralizujące toksynę krztuścową (PT), jak i te wiążące białka adhezyjne (FHA, pertactin), co ogranicza zdolność bakterii do wywołania ciężkiej infekcji. W praktyce przekłada się to na:

• mniejsze ryzyko ciężkiego przebiegu krztuśca,
• mniejsze ryzyko hospitalizacji,
• mniejsze ryzyko zgonu u niemowląt;
• badania obserwacyjne wykazują spadek hospitalizacji o 70–95%.

Poziom matczynych IgG u noworodka maleje w około 21 dni, dlatego najsilniejsza ochrona przypada na pierwsze 2–3 miesiące życia. Ta pasywna odporność zabezpiecza dziecko do momentu rozpoczęcia i zakończenia podstawowego schematu szczepień (2., 4., 6. miesiąc). Niektóre badania sugerowały częściowe osłabienie odpowiedzi niemowląt na pierwsze dawki szczepionek, lecz nie zaobserwowano w związku z tym późniejszego wzrostu zachorowań.

W sytuacji kontaktu z chorym podanie immunoglobuliny niemowlęciu daje krótkotrwałą ochronę, jednak profilaktyka matczyna pozostaje najskuteczniejszą strategią. Preparaty inaktywowane, takie jak Adacel i Boostrix, wywołują przeciwciała zdolne neutralizować czynniki wirulencji B. pertussis, co potwierdza kliniczną skuteczność szczepienia ciężarnej w ochronie noworodka.

Kiedy podać szczepionkę przeciw krztuścowi w ciąży?

Najlepszy moment na podanie szczepionki Tdap przypada między 27. a 36. tygodniem ciąży — wtedy transfer przeciwciał przez łożysko jest najsilniejszy. Dzięki temu noworodek otrzymuje optymalną ochronę przed krztuścem w pierwszych miesiącach życia.

Zaleca się podanie tej szczepionki w każdej ciąży, nawet jeśli kobieta była szczepiona wcześniej. Gdy szczepienie nie zostanie wykonane w rekomendowanym oknie czasowym, lekarz rodzinny lub ginekolog-położnik oceni możliwość podania jej później, biorąc pod uwagę stan zdrowia pacjentki i ryzyko przedwczesnego porodu.

Kwalifikacja do szczepienia i wystawienie recepty odbywają się zwykle w poradni lekarza rodzinnego lub w POZ po przeprowadzeniu badania przedszczepiennego.

Szczepionki inaktywowane, jak preparaty przeciw grypie czy COVID-19, można stosować w dowolnym momencie ciąży. Natomiast szczepienie przeciw RSV najczęściej rekomenduje się między 24. a 36. tygodniem.

O dostępności konkretnych preparatów (np. Adacel czy Boostrix), zasadach refundacji oraz przeciwwskazaniach najlepiej porozmawiać z prowadzącym lekarzem podczas kwalifikacji.

Kto kwalifikuje i wykonuje szczepienie ciężarnej?

Kwalifikację do szczepienia przeprowadza się zwykle w poradni POZ lub u ginekologa-położnika, choć formalnie może to zrobić każdy lekarz ze stosownymi uprawnieniami. To lekarz odpowiedzialny za profilaktykę powinien poinformować pacjentkę o zaleceniach i terminach szczepień, dlatego kobieta w ciąży dostaje te informacje zarówno od lekarza rodzinnego, jak i od prowadzącego ciążę.

Szczepienie przeciw krztuścowi, wraz z kwalifikacją, najczęściej realizowane jest w placówkach POZ; szczepionka jest refundowana, a samo badanie kwalifikacyjne i podanie dawki są bezpłatne. Usługę wykonuje personel medyczny w poradniach lub punktach szczepień, natomiast szczepienia przeciw grypie można dodatkowo wykonać w aptekach, a przeciw COVID-19 — w wyznaczonych punktach.

Po podaniu szczepionki dane o zabiegu i użytym preparacie wpisywane są do elektronicznej Karty Szczepień (EKS). Aby umówić wizytę, wykonaj następujące kroki:

• skontaktuj się z rejestracją POZ,
• przejdź badanie kwalifikacyjne,
• otrzymaj szczepionkę,
• sprawdź wpis w EKS.

Na wizytę warto zabrać dokumentację medyczną, informacje o alergiach oraz listę aktualnie przyjmowanych leków — o ewentualnych przeciwwskazaniach poinformuje lekarz kwalifikujący. Podczas kwalifikacji lekarz wyjaśni też dostępność konkretnych preparatów (np. Adacel, Boostrix), zasady refundacji oraz szczegóły dotyczące przeciwwskazań.

Czy szczepienie przeciw krztuścowi w ciąży jest bezpieczne?

Szczepionki podawane w ciąży zawierają inaktywowane składniki, między innymi:

• toksoidy tężca,
• błonicy,
• bezkomórkowy komponent krztuśca.

Nie zawierają żywych patogenów i nie mogą wywołać infekcji u płodu. Badania oraz analizy dużych rejestrów nie wykazały związku między podaniem Tdap w ciąży a większym ryzykiem:

• poronienia,
• przedwczesnego porodu,
• wad rozwojowych.

Najczęściej pojawiające się dolegliwości to ból w miejscu wkłucia oraz krótkotrwałe złe samopoczucie lub gorączka — zwykle łagodne i szybko mijające. Ciężkie reakcje alergiczne są rzadkie, a wszelkie poważne zdarzenia są śledzone przez krajowe systemy nadzoru bezpieczeństwa szczepień. Polskie Towarzystwo Ginekologiczne i Położnicze oraz krajowe programy zdrowotne rekomendują szczepienie ciężarnych przeciw krztuścowi jako element ochrony noworodka i matki. Refundacja oraz dostępność szczepionki w podstawowej opiece zdrowotnej ułatwiają jej podanie. Kwalifikacji do szczepienia dokonuje lekarz POZ lub ginekolog–położnik, który sprawdzi przeciwwskazania i wprowadzi zabieg do elektronicznej Karty Szczepień.

Jakie są przeciwwskazania do szczepienia w ciąży?

Bezwzględnym przeciwwskazaniem do szczepienia jest ciężka reakcja alergiczna — na przykład wstrząs anafilaktyczny — po wcześniejszej dawce szczepionki lub na którykolwiek składnik preparatu. Tymczasowym przeciwwskazaniem natomiast jest ostra, ciężka choroba zakaźna albo poważna niewydolność organizmu; w takich sytuacjach szczepienie warto odroczyć do czasu poprawy stanu zdrowia.

Konkretne ograniczenia medyczne ustala lekarz POZ lub ginekolog-położnik — mogą one dotyczyć wyłączenia określonego preparatu u danej kobiety w ciąży. Historia poronienia nie stanowi automatycznie przeciwwskazania; decyzję zawsze podejmuje lekarz, ważąc potencjalne korzyści i ryzyko.

Przeciwwskazania do szczepionki przeciw krztuścowi (Tdap, Adacel, Boostrix) są takie same jak dla innych szczepionek inaktywowanych, czyli obejmują głównie ciężką alergię na jakiś składnik lub na poprzednią dawkę. Szczepionki inaktywowane — w tym przeciw grypie i COVID-19 — są dopuszczone w ciąży i można je podać na dowolnym etapie, zgodnie z obowiązującymi zaleceniami.

Kwalifikację do szczepienia przeprowadza uprawniony lekarz (POZ lub ginekolog-położnik); zarówno badanie kwalifikacyjne, jak i wykonanie szczepienia są bezpłatne. Lekarz ma też obowiązek poinformować pacjentkę o możliwych przeciwwskazaniach oraz o korzyściach dla niej i dla noworodka.

Jakie inne szczepienia zalecane są ciężarnym?

W ciąży standardowo proponuje się szczepienia przeciw:

• grypie,
• COVID-19,
• RSV,
• dodatkowe dawki przeciw tężcowi i błonicy.

Szczepionka przeciw grypie jest inaktywowana i zmniejsza ryzyko ciężkiego przebiegu u przyszłej mamy, a także ogranicza powikłania okołoporodowe i liczbę hospitalizacji noworodków. Preparaty te są dostępne w podstawowej opiece zdrowotnej, a kwalifikację przeprowadza lekarz rodzinny lub ginekolog-położnik. Szczepienia przeciw COVID-19 są dopuszczone w czasie ciąży zgodnie z obowiązującymi wytycznymi; ich podanie obniża ryzyko ciężkiego przebiegu infekcji i konieczności leczenia szpitalnego. To prowadzący lekarz decyduje, która szczepionka będzie najlepsza i kiedy ją zastosować.

Szczepienie przeciw RSV rekomenduje się w konkretnym okresie ciąży, aby zapewnić jak najlepszy transfer przeciwciał do płodu i ochronę niemowlęcia przed infekcjami dolnych dróg oddechowych po urodzeniu. Dodatkowe dawki przeciw tężcowi i błonicy (dTap/dT) rozważa się, gdy u matki brakuje pełnej dokumentacji szczepień lub nie można jej przypomnieć; lekarz oceni potrzebę i ustali termin podania. Szczepionki inaktywowane mają korzystny profil bezpieczeństwa w ciąży, co potwierdzają rekomendacje Polskiego Towarzystwa Ginekologicznego i Położniczego, Polskiego Towarzystwa Wakcynologii oraz Polskiego Towarzystwa Medycyny Rodzinnej. Organizacje te monitorują także zgłaszane zdarzenia niepożądane.

Informacje o refundacji i dostępności szczepień najlepiej uzyskać u lekarza POZ lub prowadzącego ciążę. Szczepienia żywymi szczepionkami — na przykład przeciw odrze, śwince, różyczce czy ospie wietrznej — oraz niektóre szczepienia planowane, jak HPV, zwykle odkłada się do czasu po porodzie; ostateczną decyzję podejmuje lekarz. Końcowy wybór szczepień, harmonogram oraz wpis do elektronicznej Karty Szczepień ustala lekarz POZ lub ginekolog-położnik po kwalifikacyjnym badaniu i ocenie ewentualnych przeciwwskazań.